روزگاری که وضع «سکه‌ی لاری» سکه بود

دکتر رسول احمدلو/محقق و مورخ لارستانی: چندی پیش خبر انتشار کتاب «سکه‌های لاری؛ از خلیج فارس تا اقیانوس هند» به قلم دکتر «فاطمه قملاقی» و به همت انتشارات نگارستان اندیشه منتشر شد. این اثر، با نگاهی پژوهشی، به تاریخ، ویژگی‌ها و گستره رواج سکه‌های لاری، یکی از مهم‌ترین مسکوکات تجاری ایران در حوزه خلیج فارس و اقیانوس هند، می‌پردازد.

در این بخش، گزیده‌ای از مطالب این کتاب را به علاقه‌مندان تاریخ لارستان تقدیم می‌کنیم تا با بخشی از پیشینه ارزشمند اقتصادی و بازرگانی این سرزمین آشنا شوند.

علاقه‌مندان برای تهیه این کتاب می‌توانند از طریق وب‌سایت ایران‌کتاب یا انتشارات نگارستان اندیشه اقدام کنند.

لاری سکه‌ای نقره‌ای است که در سده ۱۶ و ۱۷ میلادی در خلیج فارس و اقیانوس هند رواج داشت. این سکه نام خود را از شهر لار (پایتخت لارستان) گرفته است زیرا این شهر محل ضرب نخستین سکه لاری است. برای اطلاعات بیشتر به (پدرو تیشیر)  رجوع کنید. ( شهر لار یا لارا وجود دارد و در تلفظ ما پرتغالی‌ها لاریس نامیده می‌شود و لاریس پول ضرب شده از نقره مرغوب است که در سراسر شرق رواج داشت.)

سر توماس هربرت در سال ۱۶۲۷ میلادی در مورد لار چنین می‌گوید: «نزدیک این بازار سکه‌های لاری که نوعی پول مشهور است. ضرب می‌شود.» وزن سکه لاری در حدود ۷۴ گرین (۴.۹ گرم) است و به دلیل خلوص نقره اش ارزش بسیار زیادی دارد. ارزش سکه لاری ۱۰ پنس انگلیسی هربرت) با ۷۵ یک کرون فرانسوی (تاورنیه) و ۶۰ ریس پرتغالی است.

شکل سکه لاری کاملاً بر خلاف سکه‌های دیگر است. سکه لاری مفتول نقره‌ای نازکی است که در حدود ۴ اینچ درازی دارد و به پشت تا شده و در یک صرف به وسیله قالب به مانند هر سکه دیگری ممهور به نوشته‌ای است.

توصیف «ویلیام بارت»  در گزارش خود از سکه‌های رایج در بصره در سال ۱۵۹۲ میلادی قابل تحسین است و سکه لاری قطعه پولی عجیب و غریب است که به مانند تمام پولهای رایج در دنیای مسیحیت گرد نیست بلکه مفتول نقره‌ای بسیار مرغوب به بزرگی سکه‌های لاری از خلیج فارس تا اقیانوس هند قلمی از پرغاز است که ما برای نوشتن از آن استفاده می‌کنیم و درازی سکه لاری در حدود ۱/۸ آن است، گویی به زور آن را از دست کسی در آورده‌ای و دو انتها سکه درست در بخش میانه به هم می‌رسند و در سر آن مهر ترکی وجود دارد و این بهترین پول رایج در سراسر هند است و شش سکه لاری برابر با یک دوکات است.

پادشاهی لار ضرب این سکه‌ها را بعد از فتح فارس توسط شاه عباس کبیر (۱۶۲۹-۱۵۱۷م) متوقف کرد اما شهرت سکه لاری باعث شد تا دولت‌های دیگر اقيانوس هند از این سکه تقلید کنند پادشاهان هرمز بعد از نیمه سده ۱۶ میلادی سکه لاری ضرب کردند و این همان کاری است که شاهان ایران در شیراز و سلاطین عثمانی در بصره انجام دادند.

سکه لاری در سده ۱۷ میلادی در هند توسط خاندان عادل شاه بیجاپور و حکمرانان دیگر ضرب شد و کشف پی‌درپی سکه‌های لاری در غرب هند نشان می‌دهد که سکه‌های لاری در آنجا در سطح گسترده‌ای رواج داشته است.

همان گونه که ما از سفر دریایی «پیترو دلاواله می‌دانیم شاه در اوایل سده ۱۷۰ میلادی در جزایر مالدیو مبادرت به ضرب سکه‌های لاری خود کرد. این سکه‌ها در سیلان نه فقط توسط بومی‌ها بلکه توسط تجار پرتغالی در کلومبو نیز ضرب شدند؛ در این جزیره سکه‌های لاری شبیه قلاب ماهی تاب داشتند و به همین دلیل هم پول قلاب ماهی نامیده شدند. این قطعات یا بدون نوشته بودند و یا تقلید ناشیانه‌ای از خط عربی بر رویشان وجود داشت.

پول قلاب ماهی تا سده ۱۸ میلادی در سیلان رواج داشت. نمونه‌هایی از سکه های روبه زوال لاری تا این اواخر در حاشیه عربی خلیج فارس در الاحسا وجود داشتند و در آنجا تحت عنوان طویله «سکه دراز» شناخته می‌شدند. طویله یک اینچ درازی دارد و اگر مسی نباشد، بر مبنای نقره است و هیچ نشانه و اثری از نوشته بر رویش وجود ندارد.

سکه لاری را پالگریو توضیح می‌دهد و می‌افزاید که ضرب المثلی وجود دارد که می‌گوید «مانند طويله الاحسا» و این ضرب المثل برای فردی به کار می‌رود که مانند طویله یا همان پول محلی دور از خانه مورد استفاده نیست.

«اج. آر. پی. دیکسون» در اثر خود تحت عنوان اعراب بیابان که در لندن به سال ۱۹۲۹ میلادی به چاپ رسید در فهرست لغات ۶۴۳ خود آورده است طویله به عنوان سکه مفتولی مسی در الاحسا رواج دارد.

ارجاعات:
1. Travels, Halkuyt, SOC., London, 1902, 341.

2. Sir Thomas Herbert, Some years travels, London 1665,130. 3. Hakluyt, Principal Voyages, Glasgow 1904, vi, 12.
4. Chardin, Voyages, Amesterdam 1735, iii, 128.
5. Hakluyt Soc., 1887, 1, 232-3.
6. H.St. J. Philby, the Heart of the Persian Gulf, London, 1922, ii, 319. 7. Palgrave, Narrative of a Years Journey Through Central and Eastern Arabia, London 1865, ii, 179.
8. H.R.P. Dickson, The Arab of the desert, London 1949.

ف ۱۱۰