دمی با پیرغلامان حسینی لارستان(1)

آنچه در ادامه امده بخش اول از  مقاله‌اي است مفصل كه به وسيله مرحوم حاج محمدصادق اقبال يكي از پيرغلامان حسيني در سال 87 نگارش يافته و در همان سال در شماره 554 نشريه به اختصار نگارش يافت و اينك در آستانه همایش بین المللی پیرغلامان حسینی در لارستان به تفصيل بازنشر

مي‌گردد. ياد و خاطره همه پيرغلامان گرامي باد. لازم به ذكر است تاريخ‌ها مربوط به سال 1387 مي‌باشد كه مرحوم حاج اقبال نگاشته است.

بنا به درخواست مديرمسئول محترم هفته‌نامه ميلاد لارستان مبني بر ثبت چگونگي برگزاري مراسم عزاداري حضرت ابي‌عبدالله‌الحسين (ع) و مداحان و نوحه سرايان و نوحه خوانان از يك صد سال پيش تا به حال آنچه شنيده‌ام و مشاهده نموده‌ام از متقدمين و موخرين مختصر شرحي بنويسم.

يكي از شاعران مذهبي و مداح اهل بيت سلام‌الله عليهم اجمعين كه بيش از يكصد سال قبل مي‌زيسته و هم عصر با حضرت آيت‌العظمي حاج سيدعبدالحسين لاري بوده مرحوم مشهدي حسن حاجي ابول متخلص به داغدار كه تخلص آن جناب به مناسبتي كه در استهبانات نامزدي داشته قبل از ازدواج وفات مي‌كند به قدري فوتش در روحيه او تأثير كرده كه تا آخر عمر سياهپوش مي‌شود حتي روپوش كفشش كه (ملكي) بوده كه (رووار) آن سياه مي‌نمايد و در نامه‌اي كه به مرحوم آيت‌الله بزرگ مي‌نويسد و داستان شرح فراق مي‌نگارد اين بيت هم مضمون حالات خود مي‌نويسد كه :

(خودم سياه، لباسم سياه و بخت سياه
 روم به هند كه جاي سياه بختان است)

 كه آن جناب ضمن تسليت جواب مي‌نويسد:

 (مرو به هند برو با خداي خويش بساز
به هر كجا كه روي آسمان همين رنگ است)

 

 

به هر حال تخلص آن مرحوم بي‌مناسبت نبوده و ايشان ديوان اشعاري داشته و نزد مرحوم حاج شيخ احمد حقيقت بود كه به عنوان امانت به رئيس شهرباني آن عصر داده متأسفانه مسترد نمي‌دارد كه اين خود يك فاجعه جبران‌ناپذيري در ادبيات منطقه است و اينجانب چند قصيده‌اي دست نويس با خط خوبي كه تاريخ تحرير آن ربيع‌الاخر 1323 قمري است و اكنون 107 سال از تاريخ تحرير آن مي‌گذرد ولي نويسنده آن مشخص نيست دارم فقط در ذيل آن مهري است به نام محمدجعفر كه بنده احتمال مي‌دهم كربلايي محمدجعفر باشد جد پدري آقايان حاج عباس و حاج محمدجعفر و حاج عبدالكريم موفقي زاده چون ديوان مرحوم صحبت به خط ايشان حدود شصت سال پيش ديده‌ام.

خداوند ايشان را غريق رحمت خود فرمايد. قصيده‌هايش محكم و تا اندازه‌اي مغلق در اول آن قصيده‌اي است در مدح حضرت رسول به مطلع :
به عرب مايل از آنم كه عرب زاده نبي است
عاشقم بر عربستان كه محمد عربي است

در آخر هر قصيده گريز به نام حضرت آيت‌الله بزرگ (حاج سيدعبدالحسين) و ذكر مناقب آن حضرت دارد و 73 بيت است كه بيت آخر آن قصيده:

شكر كاثنا عشري هستم و مداح نبي
بَسَمْ اين فخر كه مداح نبي و آل نبي است

و قصيده‌‌اي دارد مخمّس در مديحه حضرت امام عصر(عج)‌كه هر مخمسي به حروف تهجي است از الف تا يا مخمس اول:

باز جهان شد زنوبهار مطّرا
دهر بپوشيد تن به كسوت خضرا
فرش زمرّد فكند توده غبرا
لاله بوي گستريد مسند حمرا
از غم و اندوه شد زمانه مبرا

و در حرف نون كه به تخلص خود اشاره مي‌كند، مي‌گويد:

اي گل رويت نهفته از نظر من
بلبل جانم زانتظار به شيون
تاب و توان داغدار را شده از تن
دوست شود تا به كي به كامه دشمن
چند خِلَد خار طعنه بر جگر ما

و قصيده ديگر به مناسبت عيد فطر در مدح حضرت ثامن‌الائمه علي‌بن موسي‌الرضا(ع) دارد كه مقدمه آن در تعريف شب است كه اينجانب حدود بيست و پنج سال پيش در مراسمي كه به مناسبت ميلاد آن حضرت در شهرجديد در منزل آقاي حاج محمود صديق منعقد بود با حضور مرحوم حجت‌الاسلام جناب حاج غفوري رحمه‌الله عليه قرائت نمودم و بسيار مورد جلب نظر ايشان واقع گرديد و تحسين فرمودند و اظهار داشتند كه قصائد و اشعار مرحوم مشهدي حسن بسيار شنيدم مگر اين قصيده چرا كه مرحوم حاج غفوري مدتي زمان حيات مرحوم داغدار درك كرده بودند و وقتي كه حضرت آيت‌اللهي تشريف آوردند جريان و تعريف آن قصيده براي آن جناب معروض داشتند و آن قصيده به نظر مباركشان رسانيدم و ايشان هم تحسين فرمودند و قصيده‌اي دارد به مناسبت بازگشت حضرت آيت‌الله بزرگ مرحوم از سفر خراسان به مطلع:
 مژده اي دل كه دگر لار گلستان گرديد
صحن ويرانه ما غيرت بستان گرديد

كه 46 بيت است و اينجانب در بازگشت سفر درماني حضرت آيت‌الله حاج سيدعبدالعلي آيت‌اللهي از تهران در تاريخ 27/7/74 از مطلع اين قصيده استفاده نمود قصيده در 26 بيت سروده‌ام كه چند بيت آن متذكر مي‌شوم:

مژده اي دل كه دگر لار گلستان گرديد
صحن ويرانه ما غيرت بستان گرديد
باز شد قهقهه كبك دري در كهسار
باز بلبل به چمن مرغ خوش الحان گرديد
صفحه خاك عبير آمده چون زلف نگار
نفَس باد چنان نفحه رحمان گرديد
ساقيا عيد بود خيز مدامم برسان
در چنين بزم كه وصل مه خوبان گرديد
عود سوزيد به مجمر كه بياض رخ يار
همچنان جلوه‌گه مهر درخشان گرديد
آن مسيحا نفسي كز بر ما غائب بود
از حضورش رخ احباب فروزان گرديد
آن هماي ملكوتي كه زسر بر شده بود
حمد كان فرّ هُما بر سر و سامان گرديد

و باز قصائدي ديگر دارد به مناسبت معراج و سيزده رجب و… اما نوحه‌هايش كه مورد استفاده نوحه‌خوانان بوده از زمان مرحوم داغدار نوحه خوان معروف مرحوم حاج علي بابا بوده است پدر مرحوم حاج شيخ احمد حقيقت كه صداي بسيار لطيف و گيرا داشته و مناجات در سحرهاي ماه رمضان آن مرحوم و مرحوم آقا رحيم و فرزندش آقا اصغر آقا رحيم جد پدري آقاي عزيز اسلام‌پناه معروف بوده كه با استادي دستگاه موسيقي مي‌خواند و بسيار جالب بوده (شنيده‌ام كه آن مرحوم دستگاه راست و پنج گاه به خوبي مي‌توانسته بخواند كه الان كمتر كسي است كه بتواند اين دستگاه به خوبي ادا نمايد)‌مي‌خوانده و به طوري كه شنيده‌ام صداي مناجاتش به آن طرف لطيفي (تنگنو)‌مي‌رسيده و نبايد بعيد دانست چه آنكه شب در هواي صاف و آزاد آن عصر كه نه صداي راديويي و تلويزيوني بوده نه صداي ماشين‌هاي كوه پيكر تريلي‌ها بوده‌ و نه آلودگي صوتي داشته‌اند بعيد به نظر نمي‌رسد و در آن عصر خشك و تحجر كه اينگونه خوانندگي‌ها تحريم بوده و كسي جرأت نداشته تظاهر نمايد از خواندن مناجات آن مرحومان مطالبي در ذهن دارم كه اگر بخواهم بنويسم به طول مي‌انجامد.

در هر حال نوحه‌هاي مرحوم داغدار وسيله مرحوم حاج علي بابا خوانده مي‌شده مخصوصا نوحه:
 شهزاده اكبر، مادر مرو به ميدان
شبه پيمبر، مادر مرو به ميدان

با سبكي مخصوص مي‌خوانده و طرزي بخصوص سينه مي‌زدند كه حاليه مرسوم نيست و نوحه‌هاي ديگري دارد از جمله نوحه حضرت قاسم مي‌باشد كه چنين آغاز مي‌شود:

قاسم اندر كربلا عيشش عزا شد شيعيان
عيش و ماتم با هم‌ اندر نينوا شد شيعيان
اين چه شادي بود و دامادي كه بر جاي خضاب
سرخ رنگ از خون فرقش دست و پا شد شيعيان
نوعروس بي‌كسش ماتم نشين در روز عيش
حجله شادي بر او ماتمسرا شد شيعيان
وه چه رنگي ريخت چرخ از بهر داماد و عروس
آن سيه پيراهن اين گلگون قبا شد شيعيان

اين نوحه 13 بيت است و مرحوم حاج شيخ احمد حقيقت رحمه‌الله عليه كه حقاً حق استادي به اينجانب دارد و ايشان مشوق اينجانب بوده‌اند نامبرده نوحه‌هاي زيادي از مرحوم داغدار و آقا سيد حسين معصومي به بنده عنايت فرمودند و در جلسات قرائت قرآن كه در مسجد جامع قبل از زلزله سال 1339 كه به دستور حضرت آيت‌اللهي برقرار بود و هر شب جلسه جناب ايشان در جلسه حاضر و در اصول دين صحبت مي‌فرمودند مرحوم حاج شيخ احمد در قرائت قرآن و خواندن مناجات در سحرهاي ماه رمضان و خواندن نوحه‌ در ماه محرم اينجانب را ترغيب مي‌فرمودند و نوحه شهزاده اكبر، مادر مرو به ميدان مرحوم داغدار و چند نوحه ديگر ايشان به بنده لطف كردند و اينجانب آن نوحه‌ در كوچه خواندم و بسيار جالب بود و مناجات‌هايي از ايشان دارم و نوحه‌هايي در دست نويس از ايشان به ياد بود دارم.

از جمله مرثيه‌اي از ايشان دارم از فردي ارتشي كه از سالهاي 1312 به بعد در لار بوده است به نام نايب ذوالاكتاف و به مناسبتي كه سگي تربيت شده هميشه همراه داشته و بسيار دوست مي‌داشته معروف بود به (نايب سگي) و درجه نايبي آن زمان درجه استواري بوده است فردي با سواد ولي اهل تعيّش بوده و با مرحوم آقاي محمدخان بيگلري مأنوس بوده خيلي متأسفم كه شرح احوالي از ايشان از مرحوم بيگلري نگرفتم چون چنين افرادي با معلومات ادبي آثاري از ايشان نباشد مايه تأسف است مرثيه مزبور تضميني است كه با اشعاري منسوب  به حضرت  اباعبدالله‌الحسين عليه‌السلام به مطلع (شيعَتي مَهْما شِربتُم ماءَ عَذبٍ فَاذْكُروُني) كه ذيلاً نگاشته مي‌شود كه در دفتر نوحه مرحوم حاج شيخ احمد دست‌نويس با مداد به تاريخ سلخ (آخر ماه) ماه ذيحجه 1354 هجري قمري ديده‌ام و رونويس نموده‌ام و از مرحوم حاج علي اصغر تفضلي رحمت‌الله عليه شنيدم كه فرمودند ذوالاكتاف مي‌گفت به تمام اديان و مسلك‌ها داخل شده‌ام و جستجو نموده‌ام ديني بهتر و پاكيزه‌تر از اسلام و مذهب شيعه و مسلكي بدتر و كثيف‌تر از بهائي‌گري نديدم و اينجاست كه عرض نمودم مايه تأسف است كه چنين فردي گمنام  باشد و اثري از ايشان به دست نيايد و تا حالا كسي از آثار آن مرحوم نگفته است.

بنده به روح ايشان فاتحه مي‌فرستم و به خاطر اين كه فردي پژوهشگر در اعتقادات و مرثيه‌سراي حضرت اباعبدالله‌الحسين بوده ايشان را به خوبي ياد مي‌كنم از رواني اشعارش معلوم است كه بي‌تكلف شعر مي‌گفته خداوند ايشان را غريق رحمت خود فرمايد اينك از باب نمونه چند مخمس از تضمين ذكر شده مي‌نگارم تا فرصت بعد شايد بتوانم از احوالات آن مرحوم اثري به دست بياورم و چندي پيش به آقايي  از آقازادگان مرحوم محمدخان بيگلري جريان ايشان با مرحوم پدرش معروض داشتم كه چنانچه اشعاري يا احوالي در يادداشت‌هاي مرحوم پدرتان داشته باشيد در اختيار بنده قرار بدهند و قول دادند كه در بين كاغذها و يادداشت‌هاي مرحوم جستجو كنند اگر اثري پيدا شد خبري بدهند اللهم وفقنا  لما تحب و ترضي.

شعر نامبرده (در شهادت حضرت اباعبدالله‌الحسين و مراجعت ذوالجناح به خيام حرم) است كه:
شاه دين در دشت كين از پشت زين چون بر زمين شد
از زمين بانگ خروش و ناله تا عرش برين شد
خون روان جاي سرشك از چشم جبريل امين شد
مادرش زهرا به جنت موكنان با غم قرين شد
داشتند اهل حرم زين ماجرا دل غرق خوني
منتظر بودند كايدشاه مظلومان زميدان
شاه مظلومان زميدان آيد و گردند شادان
شادمان گردند بر ديدار آن سلطان خوبان
ناگه آمد ذوالجناح از راه با فرياد و افغان
چشم گريان كاكل پر خون و زين واژگوني

بعد از 5 مخمس مي‌گويد

از خروش و ناله‌اش جن و ملك گرديد گريان
ناگه آوازي شنيد از حنجر شاه شهيدان
كاي سكينه جان دلم را بيش از اين بابا مسوزان
از من اين پيغام را برگوي با جمع محبان
شيعَتي مَهْما شَرِبتُم ماءَ عَذبٍ فَاذكُروني

آخرين مخمس

يا حسين اي خون حق اي ماية ايجاد امكان
اي كه مظلومي به مانندت نديده چشم دوران
زين مصيبت هركه گريان گشت در حشرش مگريان
در عزايت ني همين تنهاست ذوالاكناف گريان
كز غمت جاريست از چشم محبان جوي خوني

اين مرثيه به سبك نوحه همراه سيني‌زني در منزل آقاي حاج يونس باقري در شيراز به مناسبت روز مجلس ترحيم حجه‌الاسلام سيدحسن آيت‌اللهي رحمت الله عليه اخوي حضرت آيت‌اللهي جهت صرف با حضور حضرت آيت‌الله حاج سيدعبدالعلي آيت‌اللهي و عده زيادي از آقايان لاري كه از لار جهت عرض تسليت به حضور حضرت آيت‌اللهي مشرف شده بودند خوانده‌ام و نوارهايي هم تهيه شد و براي روح سراينده آن درخواست فاتحه گرديد و خداوند متعال را شكر مي‌كنم كه به قدر مقدور نامي از اين گمنام مذكور شد و اداء وظيفه نمودم.

ادامه دارد