بازگشت کوچ به لارستان/ وقتی بهار تاریخ را زنده می‌کند

 

 

دکتر رسول احمدلو: امسال بارش‌های نسبتاً مطلوب و فرارسیدن زودهنگام بهار، سیمای لارستان و نواحی جنوبی فارس را دگرگون کرده است. دشت‌ها و دامنه‌ها جامه‌ای سبز بر تن کرده‌اند و هوای دل‌انگیز منطقه، جلوه‌ای تازه به چشم‌اندازهای آشنا بخشیده است. طبیعت پس از سال‌هایی کم‌باران، نفسی تازه کرده و زمین رنگ امید گرفته است.

در کنار این طراوت کم‌سابقه، صحنه‌ای دیگر نیز نگاه‌ها را به خود جلب می‌کند؛ کوچ و جابه‌جایی عشایر ایلات خمسه در پهنه لارستان. رخدادی که طی دو دهه اخیر کمتر با چنین گستردگی دیده شده بود و اکنون بار دیگر در جاده‌ها و مراتع منطقه خودنمایی می‌کند.

عبور کاروان‌های عشایری با رمه‌ها، سیاه‌چادرها و زندگی در حرکتشان، تنها یک جابه‌جایی فصلی نیست؛ این صحنه‌ها یادآور شیوه‌ای دیرپا از زیست در جنوب فارس است. برای بسیاری از مسافرانی که این روزها در مسیر جهرم به لار رفت‌وآمد می‌کنند، این پرسش شکل می‌گیرد که آیا لارستان نیز در شمار قلمروهای ییلاقی و قشلاقی عشایر بوده است؟

برای پاسخ به این پرسش باید به سده نوزدهم و تحولات ساختار قدرت در فارس بازگردیم. در دوره حکمرانی فرهاد میرزا معتمدالدوله بر ایالت فارس، دولت قاجار برای ایجاد توازن در برابر قدرت قشقایی‌ها، اتحادیه‌ای تازه از ایلات را سازمان‌دهی کرد. بدین‌ترتیب کنفدراسیونی با عنوان ایلات خمسه شکل گرفت که شامل پنج ایل بهارلو، اینانلو، باصری، نفر و عرب بود و عمدتاً در نواحی شرقی و جنوب‌شرقی فارس استقرار یافت.

با این حال، حضور عشایر در فارس محدود به قرن نوزدهم نبود. طی سده‌های مختلف، گروه‌های ایلی گوناگون ـ ترک‌تبار، عرب و دیگر طوایف ـ در پی تحولات سیاسی، جابه‌جایی‌های اجباری، سیاست‌های حکومتی یا ضرورت‌های اقتصادی وارد فارس شدند. این روند تدریجی، سیمای جمعیتی و ساختار قدرت منطقه را شکل داد و شبکه‌ای پیچیده از روابط ایلی را پدید آورد.

لارستان نیز به‌سبب موقعیت جغرافیایی خود، در حاشیه این تحولات قرار نداشت. برخی طوایف، به‌ویژه شاخه‌هایی از ایل عرب خمسه، نواحی پیرامونی لارستان را در چرخه ییلاق و قشلاق خود قرار می‌دادند. این کوچ‌ها افزون بر کارکرد اقتصادی، پیوندهایی اجتماعی میان جامعه ایلی و ساکنان محلی ایجاد می‌کرد.

آنچه امروز در دشت‌های سبز لارستان دیده می‌شود ـ رمه‌هایی که آرام پیش می‌روند، سیاه‌چادرهایی که در حاشیه مراتع برپا می‌شود و کاروان‌هایی که در امتداد جاده حرکت می‌کنند ـ نه صرفاً جلوه‌ای تماشایی از طبیعت بهاری، بلکه بازتاب سنتی تاریخی است که ریشه‌های آن به سده‌ها پیش بازمی‌گردد.

کوچ امسال، بیش از آنکه یک رخداد اقلیمی باشد، یادآور این واقعیت است که تاریخ لارستان تنها در بناهای کهن و اسناد مکتوب خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در حرکت ایل‌ها، در مسیرهای کوچ و در حافظه زنده این سرزمین نیز جریان دارد.

ف ۱۱۰