«اَچُمی» نام زبان ما نیست؛ هویت لارستانی را با واژه‌های ساختگی معامله نکنیم

یادداشتی درباره نام زبان کهن لارستان و ضرورت صیانت از هویت زبانی لارستان بزرگ

 حمیدرضا پریدار:  زبان، فقط مجموعه‌ای از واژه‌ها و افعال نیست؛ زبان حافظه یک ملت، شناسنامه یک سرزمین و یکی از مهم‌ترین ستون‌های هویت فرهنگی آن است. وقتی درباره زبان کهن مردم لارستان بزرگ سخن می‌گوییم، در حقیقت درباره میراثی تاریخی سخن می‌گوییم که نسل‌های بسیاری آن را حفظ کرده و به نسل امروز رسانده‌اند.

از خنج، اوز، گراش، لار و جویم گرفته تا بخش‌هایی از بستک، بندرلنگه و دیگر نقاط جنوب فارس و غرب هرمزگان، مردم با گونه‌ها و گویش‌های متنوعی از یک میراث زبانی مشترک سخن می‌گویند؛ زبانی که در منابع و پژوهش‌های زبانی با عنوان لاری یا لارستانی شناخته شده است.

اما پرسش اینجاست: چرا عده‌ای اصرار دارند نام این زبان را «اَچُمی» بگذارند؟

«اَچُمی» چگونه قرار است نام یک زبان باشد؟

«اَچُم» یا صورت‌های مشابه آن، یک فعل در برخی گونه‌های گفتاری منطقه است؛ نه نام یک قوم، نه نام یک سرزمین و نه نام تاریخی یک زبان.

حتی نکته مهم‌تر آن است که همین فعل در مناطق مختلف لارستان یکسان تلفظ نمی‌شود و حتی کاربرد و معنای آن نیز در گویش‌ها و لهجه‌های مختلف تفاوت‌هایی دارد. مرکز فنی و حرفه‌ای لارستان نیز در فعالیت‌های اخیر خود در فضای مجازی، به معرفی زبان کهن لاری/لارستانی و تفاوت‌های واژگانی و شیوه تلفظ آن در میان گویشوران مناطق مختلف پرداخته است؛ موضوعی که خود نشان می‌دهد با یک مجموعه گسترده از گونه‌های زبانی مواجهیم، نه با یک «فعل» که بتواند نام یک زبان تاریخی باشد.

پس چگونه می‌توان یک فعل محلی را از جایگاه خود جدا کرد و بر پیشانی یک زبان کهن نشاند؟

اگر قرار باشد زبان را با یک فعل نام‌گذاری کنیم، این پرسش پیش می‌آید که چرا باید چنین شیوه‌ای فقط درباره زبان ما اجرا شود؟

نام زبان، موضوعی جدی و علمی است؛ نه بازی با کلمات و نه وسیله‌ای برای ساختن یک عنوان جذاب برای سایت، فروشگاه یا صفحه‌ای در فضای مجازی.

شهادت یک استاد برجسته زبان‌های باستانی

در این میان، برای نگارنده این سطور، موضوع فقط یک برداشت شخصی نیست.

در دیداری حضوری که با پروفسور عبدالمجید ارفعی، از چهره‌های برجسته و پیشگام در خوانش و پژوهش زبان‌ها و کتیبه‌های باستانی ایران، داشتم، همین پرسش را مستقیماً با ایشان مطرح کردم.

از استاد پرسیدم: چرا برخی افراد زبان لارستانی را «اَچُمی» می‌نامند؟

پاسخ ایشان روشن بود: نام‌گذاری زبان لارستانی به «اَچُمی» را درآوردی دانستند.

و هنگامی که از گسترش این عنوان و استفاده برخی افراد از آن ابراز نگرانی کردم، استاد ارفعی جمله‌ای گفتند که به‌گمان من باید آن را با تمام وجود به خاطر سپرد:

«اهمیت ندهید؛ زبان لارستانی بزرگ‌تر از آن است که با چنین چیزهایی خراب شود.»

این سخن برای من فقط یک پاسخ علمی نبود؛ یک درس فرهنگی بود.

یعنی اگرچه نباید در برابر تحریف نام زبان سکوت کرد، اما نباید اجازه داد اختلاف بر سر یک واژه، عظمت یک میراث چندصدساله و بلکه بسیار کهن‌تر را تحت‌الشعاع قرار دهد.

«لاری» به معنای «فقط متعلق به شهر لار» نیست

یکی از استدلال‌هایی که گاهی برای فرار از نام «لاری» یا «لارستانی» مطرح می‌شود این است که «لاری» یعنی متعلق به شهر لار.

این برداشت، بیش از آنکه علمی باشد، ناشی از نگاه محدود جغرافیایی به مفهوم «لارستان» است.

وقتی می‌گوییم «لارستانی»، الزاماً درباره یک شهر سخن نمی‌گوییم؛ درباره یک حوزه تاریخی، فرهنگی و تمدنی سخن می‌گوییم.

همان‌گونه که نام یک زبان یا حوزه فرهنگی لزوماً با مرزهای سیاسی و تقسیمات اداری امروز منطبق نیست، زبان لارستانی نیز محدود به یک شهرستان یا یک شهر نیست.

گویشور خنجی، اوزی، گراشی، لاری، جویمی، بستکی، بندرلنگه‌ای و دیگر گونه‌های این حوزه ممکن است تفاوت‌های آشکاری در تلفظ، واژگان و ساختار گفتار داشته باشند؛ اما این تفاوت‌ها نه‌تنها دلیلی بر انکار پیوند زبانی نیست، بلکه خود نشان‌دهنده غنای یک حوزه زبانی گسترده است.

تنوع گویشی، دشمن وحدت زبانی نیست؛ بخشی از ثروت آن است.

اگر زبانمان را دوست داریم، نامش را هم درست به کار ببریم

امروز مسئله فقط این نیست که شخصی در گفت‌وگوی روزمره از چه واژه‌ای استفاده می‌کند.

مسئله از جایی جدی می‌شود که یک اصطلاح مورد اختلاف، به‌عنوان «نام زبان» در رسانه، فروشگاه، سایت خبری، صفحات مجازی و تولیدات فرهنگی تثبیت شود.

وقتی یک عنوان بارها و بارها تکرار شود، نسل جوان ممکن است تصور کند این عنوان، نام تاریخی و علمی زبان اجدادی اوست.

اینجاست که سکوت، دیگر بی‌طرفی نیست.

رسانه‌های محلی، فعالان فرهنگی، نویسندگان، دانشگاهیان، صاحبان کسب‌وکار و مدیران فرهنگی منطقه، در برابر میراث زبانی خود مسئولیت دارند.

قرار نیست هر واژه‌ای که در فضای مجازی رواج پیدا کرد، صرفاً به دلیل تکرار زیاد، به حقیقت تاریخی تبدیل شود.

رواج یک واژه، دلیل صحت آن نیست.

سکوت نکنیم؛ اما گرفتار حاشیه هم نشویم

متأسفانه برخی رسانه‌های محلی در برابر این موضوع سکوت کرده‌اند یا ترجیح داده‌اند وارد بحث نشوند؛ شاید به این دلیل که نمی‌خواهند موضوع به اختلاف و حاشیه تبدیل شود.

اما آیا دفاع محترمانه از نام یک زبان، ایجاد تشنج است؟

آیا مطالبه حفظ یک میراث فرهنگی، دعواست؟

آیا اگر امروز درباره نام زبانمان سخن نگوییم، فردا نسل بعدی باید از ما بپرسد چرا اجازه دادید نام زبان مادری‌تان با یک تعبیر نامتعارف جایگزین شود؟

اتفاقاً تشنج زمانی ایجاد می‌شود که موضوعی فرهنگی و علمی، به رقابت‌های شخصی و منطقه‌ای تبدیل شود.

ما نباید اجازه دهیم دفاع از «لارستانی» بودن زبانمان به نزاع میان شهرها تبدیل شود. لارستان بزرگ متعلق به همه گویشوران این حوزه است؛ همان‌گونه که زبان لارستانی نیز میراث مشترک همه آنان است.

حتی اگر دیگران نام دیگری را تبلیغ کنند، ما نباید هویت خود را فراموش کنیم

در فضای مجازی گاهی شاهد آن هستیم که برخی جریان‌ها و رسانه‌های خارج از منطقه نیز در برجسته‌کردن عنوان «اَچُمی» فعال شده‌اند.

فارغ از انگیزه‌های آنان، یک اصل روشن است:

هیچ رسانه‌ای در بیرون از این سرزمین، بهتر از خود مردم این منطقه نمی‌تواند درباره هویت فرهنگی و زبان مادری آنان تصمیم بگیرد.

اگر رسانه‌ای در خارج از کشور عنوانی را برجسته کرد، وظیفه ما این نیست که صرفاً از روی واکنش، همان عنوان را تکرار کنیم.

اتفاقاً باید با مطالعه، استدلال و اتکا به پژوهش‌های معتبر، هویت زبانی خود را معرفی کنیم.

هویت فرهنگی ما نباید ابزار بازی هیچ جریان سیاسی، رسانه‌ای یا تجاری شود؛ چه در داخل و چه در خارج.

خطاب به بزرگان و مسئولان فرهنگی منطقه

از بزرگان، فرهیختگان، دانشگاهیان، مسئولان فرهنگی و صاحبان رسانه در لارستان بزرگ انتظار می‌رود در این زمینه منفعل نباشند.

حفظ آرامش با پاک‌کردن صورت مسئله تفاوت دارد.

اگر درباره نام یک زبان اختلاف‌نظر وجود دارد، راه‌حل آن سکوت نیست؛ راه‌حل، گفت‌وگوی علمی، مراجعه به منابع معتبر و برگزاری نشست‌های تخصصی است.

بگذارید زبان‌شناسان، پژوهشگران و صاحب‌نظران سخن بگویند.

اما اجازه ندهیم فضای مجازی، تعداد دنبال‌کننده‌ها یا تکرار یک واژه، جای پژوهش علمی را بگیرد.

سخنی با جوانان لارستان بزرگ

فرزندان لارستان!

به گویش شهر و روستای خود افتخار کنید.

اگر لاری سخن می‌گویید، به لاری‌بودن خود افتخار کنید.

اگر گراشی، اوزی، خنجی، جویمی، بستکی، بندرلنگه‌ای یا یکی دیگر از گونه‌های این حوزه را سخن می‌گویید، بدانید که این تفاوت‌ها چیزی از ارزش میراث مشترک شما کم نمی‌کند.

برعکس؛ همین تنوع است که زبان لارستانی را زیبا و ارزشمند کرده است.

اما در معرفی این میراث، نام درست آن را نیز فراموش نکنیم: لاری یا لارستانی.

زبان ما برای زنده ماندن فقط به گویشور نیاز ندارد؛ به نسلی نیاز دارد که نام، پیشینه و ارزش آن را بشناسد.

سخن آخر

«اَچُمی» هر معنایی که در یک گویش محلی داشته باشد، می‌تواند بخشی از واژگان و میراث گفتاری مردم منطقه باشد و کسی قصد حذف آن از زبان مردم را ندارد.

بحث بر سر چیز دیگری است:

آیا باید یک فعل را به‌جای نام یک زبان کهن بنشانیم؟

پاسخ ما روشن است: خیر.

ما مخالف هیچ شهر و هیچ گویشی نیستیم. مخالف هیچ گویشوری نیستیم. اتفاقاً خواهان حفظ همه گویش‌های ارزشمند لارستان بزرگ هستیم.

اما باور داریم که این گویش‌ها در زیر چتر یک میراث زبانی گسترده‌تر، یعنی زبان لاری یا لارستانی، ارزش و جایگاه تاریخی خود را بهتر حفظ خواهند کرد.

بنابراین، خطاب ما به رسانه‌ها، فعالان فرهنگی، مدیران، نویسندگان، کسب‌وکارها و همه مردم منطقه روشن است:

برای زبان مادری‌مان هویت‌سازی نکنیم؛ هویت تاریخی‌اش را بشناسیم.

نام یک زبان را با یک فعل عوض نکنیم.

اختلاف گویش‌ها را بهانه انکار پیوند زبانی نکنیم.

و مهم‌تر از همه:

اگر خودمان برای نام و هویت زبانمان احترام قائل نباشیم، از دیگران چه انتظاری داریم؟

زبان لارستانی بزرگ‌تر از آن است که با یک واژه از میان برود؛ اما این، مجوزی برای سکوت ما نیست.

باید از آن دفاع کرد؛ با دانش، با سند، با آرامش و البته با صراحت.

نگارنده: حمیدرضا پریدار

ف ۱۱۰