معمای پایداری جمهوری اسلامی ایران پس از آغاز جنگ

باسمه تعالی … جمهوری اسلامی استوار ماند…. شاید این مهم ترین عبارت 70 روز اخیر باشد. حدود ده روز پس از آغاز جنگ، مهم‌ترین پرسشی که در ذهنم شکل گرفت این بود: چرا جمهوری اسلامی باقی ماند و آمریکا و اسرائیل نتوانستند به مهم‌ترین هدف خود، یعنی تغییر حکومت و تسلط بر ایران، دست یابند؟ از آن زمان، این پرسش روزبه‌روز برایم برجسته‌تر شد؛ تا جایی که بسیاری از مباحثی که در گروه‌ها، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی مطرح می‌شد، مانند قطع اینترنت، پیامدهای اینترنت پرو، سرانجام محاصره‌ی دریایی، یا نقش و اهداف انگلیس و فرانسه در تنگه‌ی هرمز، در پرتو آن پرسش، برایم اهمیت کمتری پیدا کرد.

تلاش کردم این پرسش اصلی را به مجموعه‌ای از پرسش‌های فرعی تبدیل کنم. شما هم می‌توانید این لیست را افزایش دهید یا از اساس پرسش‌های دیگری مطرح کنید.

پرسش‌های کلان نظری
• چه عواملی سبب می‌شود نظام‌های سیاسی، حتی در شرایط فرسایش مشروعیت و بحران‌های انباشته، همچنان ظرفیت بقا و بازتولید داشته باشند؟
• آیا نظریه‌های کلاسیک فروپاشی دولت و انقلاب‌های سیاسی، قدرت تبیین‌کنندگی لازم برای تحلیل وضعیت ایران معاصر را ندارند و نیازمند بازنگری مفهومی هستند؟

 
• نسبت میان «نارضایتی اجتماعی» و «آمادگی برای براندازی سیاسی» چگونه باید بازاندیشی شود؟

• آیا می‌توان میان «فرسایش سرمایه اجتماعی» و «فقدان ظرفیت بسیج انقلابی» تمایز قائل شد؟
• مرز تحلیلی میان «بحران مشروعیت» و «فروپاشی اقتدار مؤثر» چیست و چگونه می‌توان این دو را در عمل از یکدیگر تفکیک کرد؟

پرسش‌های مربوط به جامعه و افکار عمومی
• چه عواملی (اعم از محاسبات عقلانی، موانع ساختاری یا ارزش‌های فرهنگی) سبب شد تا بخش بزرگی از جامعه‌ی ناراضی، از مرحله «نقد وضع موجود» به مرحله «کنش انقلابی» یا حمایت از مداخله خارجی گذار نکند؟
• چه عوامل فرهنگی، تاریخی یا روان‌شناختی موجب می‌شود جامعه در شرایط تهدید خارجی، حتی با وجود نارضایتی داخلی، به سمت انسجام نسبی حرکت کند؟

• نقش حافظه‌ی تاریخی ایرانیان درباره جنگ، تجزیه، مداخله خارجی و بی‌ثباتی سیاسی در رفتار جمعی اخیر چه بوده است؟
• ترس از «سناریوی سوری/لیبیایی» (فروپاشی دولت و جنگ داخلی) تا چه حد به عنوان یک عامل بازدارنده در برابر شورش‌های فراگیر عمل کرده است؟
• چگونه می‌توان شکاف میان «میل به اعتراض» در سطح فردی و «آمادگی برای پذیرش هزینه‌های جمعی انقلاب» را به لحاظ جامعه‌شناختی و روان‌شناختی تبیین کرد؟
• رابطه میان موقعیت طبقه متوسط شهری، تمایلات اعتراضی آن، و گرایش هم‌زمان آن به «محافظه‌کاری امنیتی» در شرایط بحرانی چگونه تحلیل می‌شود؟
• آیا جامعه ایران وارد نوعی «سیاست بقا» شده است که در آن ثبات حداقلی بر تغییر رادیکال ترجیح داده می‌شود؟

پرسش‌های مربوط به دولت و ساختار قدرت
• کدام مولفه‌های نهادی (مانند ظرفیت‌های امنیتی، ایدئولوژیک، سازمانی و بوروکراتیک) در مقاومت جمهوری اسلامی در برابر فروپاشی نقش تعیین‌کننده ایفا کرده‌اند؟
• نقش شبکه‌های رسمی و غیررسمی قدرت در «تاب‌آوری» ساختار سیاسی ایران چه بوده است؟
• آیا جمهوری اسلامی را باید صرفاً یک دولت سیاسی دانست یا نوعی «نظم اجتماعی-ایدئولوژیک» که در لایه‌های مختلف جامعه ریشه دارد؟

• سازوکارهای حفظ انسجام در نهادهای نظامی و امنیتی (مانند سپاه پاسداران و نیروهای انتظامی) تحت فشار حداکثری داخلی و خارجی کدامند؟
• چرا پروژه هم‌زمانِ فشار خارجی، نارضایتی داخلی و تحرکات مرزی، به فروپاشی سریع منجر نشد؟
• نقش بوروکراسی، شبکه‌های اقتصادی وابسته به قدرت، و ساختارهای محلی قدرت در تثبیت و حفظ ثبات سیاسی نظام چه بوده است؟

پرسش‌های مربوط به رسانه و شناخت سیاسی
• چرا بخش مهمی از تحلیل‌های رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی درباره فروپاشی قریب‌الوقوع با واقعیت منطبق نشد؟
• آیا نوعی «حباب شناختی» در میان تحلیل‌گران سیاسی، رسانه‌های اپوزیسیون یا حتی دانشگاهیان شکل گرفته بود؟
• نقش الگوریتم‌های رسانه‌های اجتماعی در تولید تصور اغراق‌آمیز از آمادگی جامعه برای انقلاب چه بوده است؟

• چگونه می‌توان اثر «اتاق پژواک» در تحلیل تحولات سیاسی ایران را مطالعه کرد؟
• آیا برآوردهای خارجی از وضعیت ایران بیش از حد متکی به داده‌های رسانه‌ای و فضای مجازی بوده‌اند؟

پرسش‌های مربوط به فناوری، جنگ و قدرت
• چرا برتری فناورانه و نظامی لزوماً به موفقیت در تغییر رژیم سیاسی منجر نشد؟
• محدودیت‌های قدرت نظامی پیشرفته در مواجهه با ساختارهای پیچیده اجتماعی و سیاسی چیست؟

• نسبت میان جنگ هیبریدی و مقاومت اجتماعی در ایران چگونه قابل تحلیل است؟• چگونه می‌توان شکاف میان «توان تخریب نظامی» و «توان بازسازی نظم سیاسی» را مفهوم‌پردازی کرد؟

پرسش‌های تطبیقی و تاریخی
• وضعیت ایران از چه جهاتی با تجربه عراق، سوریه، لیبی، ونزوئلا یا کوبا متفاوت است؟
• آیا الگوهای کلاسیک انقلاب و تغییر رژیم، برای تحلیل دولت‌های معاصر خاورمیانه کفایت ندارند؟
• چه عواملی سبب می‌شود برخی حکومت‌ها تحت فشار خارجی فروبپاشند و برخی دیگر مقاوم‌تر شوند؟
• نقش ملی‌گرایی، هویت تاریخی و تصور «تهدید خارجی» در بقای نظام‌های سیاسی چیست؟

پرسش‌های فلسفه سیاسی و فلسفه فناوری
• آیا مفهوم «مشروعیت سیاسی» در عصر جنگ شناختی و رسانه‌های دیجیتال نیازمند بازتعریف است؟
• چگونه فناوری‌های ارتباطی جدید هم‌زمان می‌توانند موجب بسیج سیاسی و نیز فرسودگی و انفعال اجتماعی شوند؟
• آیا تصور کلاسیک از «انقلاب مردمی» در عصر نظارت دیجیتال، جنگ هیبریدی و پیچیدگی شبکه‌ای دچار دگرگونی شده است؟
• چه نسبتی میان «قدرت سخت»، «قدرت نرم» و «قدرت شناختی» در تحولات اخیر وجود دارد؟
• آیا می‌توان از ظهور نوعی «تاب‌آوری شبکه‌ای دولت‌ها» در عصر فناوری سخن گفت؟

رستم روان‌بخش