معرفی کتاب «تاریخ مهاجرت اقوام در خلیج فارس؛ ملوک هرموز» اثر استاد «محمدباقر وثوقی»

 

 دکتر رسول احمدلو:

خلیج فارس از روزگار باستان تاکنون، یکی از مهم‌ترین کانون‌های حیات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جهان بوده است. این پهنه آبی، به سبب موقعیت راهبردی خود، همواره مرکز تعامل تمدن‌ها، مهاجرت اقوام، تبادل کالا، گسترش فرهنگ‌ها و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بوده و نقشی بی‌بدیل در تاریخ ایران و حوزه اقیانوس هند ایفا کرده است. از این‌رو، شناخت تاریخ خلیج فارس بدون بهره‌گیری از پژوهش‌های مستند و مبتنی بر منابع اصیل، امکان‌پذیر نیست.

در میان پژوهشگران برجسته این حوزه، استاد محمدباقر وثوقی جایگاهی ممتاز دارند. ایشان از برجسته‌ترین مورخان تاریخ جنوب ایران و مطالعات خلیج فارس به شمار می‌روند که حاصل دهه‌ها پژوهش، بررسی نسخه‌های خطی، اسناد تاریخی، سفرنامه‌ها و تحقیقات میدانی در ایران و مراکز علمی معتبر جهان را در آثار ارزشمند خود منعکس کرده‌اند.

روش علمی دقیق، تسلط بر منابع فارسی، عربی، پرتغالی و اروپایی و نگاه تحلیلی استاد محمدباقر وثوقی، آثار ایشان را به منابعی مرجع برای پژوهشگران تاریخ خلیج فارس، تاریخ دریانوردی، تجارت دریایی و تاریخ جنوب ایران تبدیل کرده است.

کتاب «تاریخ مهاجرت اقوام در خلیج فارس؛ ملوک هرموز» یکی از مهم‌ترین و ماندگارترین آثار استاد محمدباقر وثوقی است. این اثر حاصل سال‌ها تحقیق در منابع داخلی و خارجی، مطالعه اسناد و نسخه‌های خطی، و پژوهش‌های میدانی در کرانه‌های شمالی و جنوبی خلیج فارس است. نویسنده با رویکردی تحلیلی و انتقادی، تصویری جامع از روند شکل‌گیری، شکوفایی، تحول و افول حکومت ملوک هرموز و جایگاه آن در تاریخ خلیج فارس ارائه می‌دهد.

کتاب با بررسی منابع و مآخذ آغاز می‌شود و سپس با پژوهشی دقیق درباره ملوک قدیم هرموز، چگونگی شکل‌گیری قدرت، نخستین تلاش‌های محمد درم‌کو برای کسب قدرت، تاریخ آغاز حکومت و منشأ نژادی ملوک هرموز، زمینه‌های تاریخی پیدایش این دولت را بررسی می‌کند.

در ادامه، نویسنده با تحلیل جابه‌جایی مسیرهای تجاری خلیج فارس تا قرن ششم هجری، تحولات سیاسی عمان، علل مهاجرت اقوام، افول سیراف، برآمدن کیش و انتقال مرکز ثقل تجارت به هرموز، بسترهای اقتصادی و سیاسی ظهور این حکومت را تبیین می‌کند.

در بخش‌های بعدی، مسیرهای تجاری هرموز به جیرفت، نرماشیر و فارس، زندگانی سیاسی ملوک قدیم هرموز، کشمکش‌های قدرت در فارس و کرمان، تأثیر یورش مغول، شکل‌گیری ملوک جدید هرموز، تلاش رکن‌الدین محمود قلعاتی برای استقلال، استقلال هرموز، انتقال پایتخت به جزیره جرون، رقابت با کیش، افول نهایی کیش و تبدیل هرموز به مهم‌ترین بارانداز خلیج فارس مورد بررسی قرار می‌گیرد. استاد محمدباقر وثوقی با تحلیل دقیق این تحولات، نشان می‌دهند که اقتدار هرموز بر پایه مدیریت هوشمندانه تجارت دریایی، موقعیت ممتاز جغرافیایی و پیوند عمیق آن با تحولات سیاسی ایران شکل گرفته است.

ادامه کتاب به بررسی یک قرن اقتدار ملوک هرموز، بحران‌های داخلی قرن نهم، جغرافیای تاریخی هرموز و قلمرو آن، ساختار شهری جزیره جرون، تبادلات اقتصادی، جایگاه عمان، بحرین، قطیف و سواحل ایران در قلمرو هرموز اختصاص دارد. این مباحث، تصویری روشن از ساختار سیاسی، اقتصادی و اجتماعی یکی از مهم‌ترین دولت‌های دریایی ایران در قرون میانه ارائه می‌دهد.

از برجسته‌ترین بخش‌های این کتاب، مباحث مربوط به عصر استعمار است. استاد محمدباقر وثوقی با استناد به منابع ایرانی، عربی و اروپایی، زمینه‌های سیاسی و اقتصادی ورود پرتغالی‌ها به خلیج فارس، اقدامات آلبوکرک، سیاست‌های شاه اسماعیل صفوی، قیام‌های ضد استعماری در قلمرو هرموز، نقش رئیس شرف‌الدین فالی به عنوان یکی از نخستین قهرمانان مبارزه با استعمار، دوران انحطاط هرموز و در نهایت آزادسازی قشم و هرموز به دست نیروهای ایران در عصر شاه‌عباس اول را با دقت و نگاهی تحلیلی بررسی می‌کنند. همچنین نقش فتح لارستان، فتح بحرین و روابط دیپلماتیک ایران و اسپانیا در این تحولات از دیگر مباحث مهم این پژوهش است.

از مهم‌ترین ویژگی‌های این اثر، بهره‌گیری گسترده از منابع دست‌اول، نسخه‌های خطی، اسناد تاریخی و تحقیقات میدانی، تحلیل تطبیقی داده‌های تاریخی و ارائه نگاهی جامع به پیوند تاریخ هرموز با تاریخ ایران، عمان و حوزه اقیانوس هند است. این کتاب نشان می‌دهد که تاریخ هرموز را نمی‌توان جدا از تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران و خلیج فارس مطالعه کرد و فهم جایگاه این حکومت، کلید شناخت بخش مهمی از تاریخ دریایی ایران و جهان اسلام است.

شایان ذکر است، کتاب «تاریخ مهاجرت اقوام در خلیج فارس؛ ملوک هرموز» در سال ۱۳۸۰ توسط انتشارات دانشنامه فارس منتشر شد. با وجود گذشت بیش از دو دهه از انتشار این اثر، همچنان یکی از مهم‌ترین و معتبرترین منابع مطالعات خلیج فارس و تاریخ جنوب ایران به شمار می‌آید و پژوهشگران بسیاری از آن بهره می‌برند. امید است با توجه به ارزش علمی و جایگاه ممتاز این پژوهش، زمینه انتشار چاپ دوم این اثر برجسته و ماندگار فراهم شود تا نسل جدید پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به تاریخ خلیج فارس، دسترسی آسان‌تری به این منبع ارزشمند داشته باشند.

ف ۱۱۰