جایزه ملی «میراث زنده و آب» به لارستان اهدا می‌شود

 

آیین بزرگداشت روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس و اهدای جایزه «میراث زنده و آب»، دوشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۵ در سالن آمفی‌تئاتر وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی برگزار می‌شود.

به گزارش میلاد لارستان، آتوسا مؤمنی، مدیرکل مرکز منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا، با اشاره به اهمیت انتخاب موضوع «میراث زنده و آب» برای بزرگداشت امسال گفت: آب یکی از روشن‌ترین جلوه‌های پیوند میان دانش تاریخی، فرهنگ زیسته و آینده سرزمین ماست. ایران تنها سرزمین قنات‌ها، آب‌انبارها و سازه‌های آبی تاریخی نیست، بلکه در مواجهه با کم‌آبی، دانشی گسترده درباره شناسایی، استحصال، ذخیره، تقسیم و بهره‌برداری مسئولانه از آب پدید آورده است.

او با بیان اینکه روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس حاصل تحول مهمی در نگرش جهانی به میراث بشری است، افزود: دو دهه پس از تصویب کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو، کنفرانس عمومی این سازمان در سال ۲۰۲۳، هفدهم اکتبر را به‌عنوان روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس تعیین کرد و اکنون در سال ۲۰۲۶ سومین سال بزرگداشت این مناسبت را پشت سر می‌گذاریم. اهمیت این روز در آن است که میراث ناملموس را از محدوده گفت‌وگوهای تخصصی فراتر می‌برد و به مسئولیتی مشترک میان دولت‌ها، جوامع محلی و شهروندان تبدیل می‌کند.

مؤمنی ادامه داد: امسال تصمیم گرفتیم بزرگداشت این روز جهانی را با اهدای جایزه «میراث زنده و آب» همراه کنیم؛ زیرا معتقدیم میراث ناملموس فقط حافظه گذشته نیست، بلکه می‌تواند بخشی از دانایی مورد نیاز برای ساختن آینده باشد. در این آیین که با همکاری مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث فرهنگی و طبیعی برگزار می‌شود، سه تجربه برگزیده از استان‌های سمنان، هرمزگان و فارس معرفی و تقدیر خواهند شد. همچنین فرصتی برای گفت‌وگو میان مدیران، پژوهشگران، دانشگاهیان و نمایندگان جوامع محلی درباره نقش میراث زنده در پاسخ به بحران‌های معاصر فراهم می‌شود.

 

رسانه‌ها؛ حلقه اتصال حافظه فرهنگی و آگاهی عمومی

مدیرکل مرکز منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی با تأکید بر نقش رسانه‌ها در معرفی و پاسداری از میراث زنده اظهار کرد: خبرنگار میراث فرهنگی تنها روایتگر یک مراسم یا ثبت‌کننده یک رویداد نیست؛ او می‌تواند میان حافظه فرهنگی جامعه و آگاهی عمومی، پیوندی زنده برقرار کند.

او افزود: بسیاری از مردم ممکن است یک قنات، برکه یا آب‌انبار تاریخی را بشناسند، اما از دانش‌ها و مهارت‌های نهفته در ساخت و نگهداری آن، نظام‌های توزیع عادلانه آب، قواعد حقابه و روابط اجتماعی و مسئولیت‌های مشترکی که استمرار این سازه‌ها را ممکن ساخته‌اند، آگاهی نداشته باشند. در چنین شرایطی، نقش رسانه از اطلاع‌رسانی فراتر می‌رود و به تبیین فرهنگی و آگاهی‌افزایی تبدیل می‌شود.

مؤمنی با اشاره به انتظارات مرکز از روزنامه‌نگاران تخصصی تصریح کرد: علاقه‌مندیم خبرنگاران صرفاً به انتشار گزارش مراسم بسنده نکنند، بلکه پیش از برگزاری آیین درباره تجربه‌های برگزیده تحقیق و گفت‌وگو کنند، با صاحبان دانش بومی مصاحبه داشته باشند و پس از مراسم نیز مسیر تداوم و اثربخشی این تجربه‌ها را پیگیری کنند. رسانه‌ها می‌توانند صدای جوامعی باشند که دانش آن‌ها سال‌ها در خدمت زندگی بوده، اما کمتر فرصت یافته است در سطح ملی شناخته شود.

او با تأکید بر اینکه پاسداری از میراث زنده بدون شناخت عمومی و مشارکت آگاهانه جامعه به نتیجه مطلوب نخواهد رسید، گفت: میراث فرهنگی ناملموس بیش از بسیاری از حوزه‌های میراثی به روایتگری مستمر و مسئولانه نیاز دارد؛ زیرا بخش مهمی از آن در دانش، مهارت، حافظه و شیوه زندگی انسان‌ها حضور دارد و همیشه در قالب یک اثر قابل مشاهده نیست. ازاین‌رو، همکاری با رسانه‌ها نباید به مناسبت‌ها محدود بماند.

جایزه‌ای فراتر از یک رویداد مناسبتی

مؤمنی درباره اهداف اجرایی این برنامه توضیح داد: این آیین را نباید رویدادی مستقل و محدود به یک روز دانست. یکی از برنامه‌های مصوب شورای حکام مرکز منطقه‌ای تهران، شناسایی، مستندسازی و معرفی تجربه‌های موفق پاسداری از دانش بومی مرتبط با آب در کشورهای آسیای غربی و مرکزی است.

او افزود: ما در منطقه‌ای فعالیت می‌کنیم که تغییرات اقلیمی، خشکسالی، محدودیت منابع آب و بحران‌های انسانی از مهم‌ترین چالش‌های مشترک آن به شمار می‌روند. ازاین‌رو، دانش تاریخی جوامع در مدیریت منابع آب، تنها ارزش فرهنگی ندارد، بلکه می‌تواند موضوع پژوهش‌های کاربردی، تبادل تجربه و همکاری‌های منطقه‌ای نیز باشد.

مدیرکل مرکز منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی با بیان اینکه فراخوان شناسایی تجربه‌های موفق میراث آب و انتخاب برگزیدگان در چارچوب همین رویکرد شکل گرفته است، تأکید کرد: جایزه برای ما نقطه پایان نیست، بلکه آغاز فرایندی برای شناساندن دانش‌های ارزشمند، تقویت مشارکت جوامع و فراهم‌کردن زمینه انتقال تجربه‌های موفق است.

سه تجربه از سمنان، قشم و لارستان

مؤمنی درباره ویژگی‌های سه تجربه برگزیده این دوره گفت: هر سه تجربه از منظری متفاوت، پیوند میراث فرهنگی ناملموس با زندگی امروز را آشکار می‌کنند.

او درباره تجربه استان سمنان توضیح داد: در این استان با نظامی تاریخی از مدیریت، تقسیم و بهره‌برداری از آب روبه‌رو هستیم که ارزش آن تنها در سازه‌های آبی خلاصه نمی‌شود، بلکه دانش تقسیم، قواعد حقابه، مسئولیت‌های اجتماعی و نظام همکاری و اعتماد میان بهره‌برداران را نیز در بر می‌گیرد. در این نظام، آب پیش از رسیدن به کشتزار از مسیر قاعده و مسئولیت می‌گذرد. به بیان دیگر، میراث آب سمنان تنها روایت مهندسی آب نیست، بلکه روایتی از سازمان اجتماعی و حکمت زیستن در اقلیمی کم‌آب است.

او درباره تجربه جزیره قشم نیز بیان کرد: تجربه «خیرآب» اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا دانش سنتی ذخیره آب باران در برکه‌های تاریخی را با مشارکت اجتماعی و ظرفیت فناوری‌های نوین پیوند می‌دهد. این تجربه برای مناطق ساحلی و جزیره‌ای، به‌ویژه در شرایط آسیب‌پذیری منابع تأمین آب، واجد ظرفیت مطالعاتی و کاربردی است.

مدیرکل مرکز منطقه‌ای تهران درباره تجربه کرمستج لارستان فارس نیز گفت: در این منطقه، احیای برکه‌ها و آب‌انبارهای تاریخی با مشارکت مردم و خیرین نشان می‌دهد که چگونه مسئولیت اجتماعی و تعلق فرهنگی می‌تواند به استمرار حیات یک میراث کمک کند.

مؤمنی وجه مشترک این سه تجربه را حضور دانش بومی، مشارکت جامعه و امکان بهره‌گیری از تجربه تاریخی برای پاسخ‌گویی به نیازهای امروز دانست و افزود: انتخاب این طرح‌ها بر پایه ارزیابی کارشناسی مرکز و با بهره‌گیری از دیدگاه‌های اعضای شورای حکام صورت گرفته است.

 

صاحبان دانش بومی، کنشگران اصلی میراث آب

او با تأکید بر ضرورت شنیده‌شدن صدای حاملان میراث و نمایندگان جوامع محلی در این آیین اظهار کرد: اساساً بدون حضور و مشارکت جوامع نمی‌توان از پاسداری مؤثر از میراث فرهنگی ناملموس سخن گفت. کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو نیز بر نقش محوری جوامع، گروه‌ها و در موارد مقتضی افراد در شناسایی و پاسداری از میراث خود تأکید دارد.

مؤمنی افزود: در آیین امسال بخشی از برنامه به معرفی تجربه‌های برگزیده اختصاص یافته است تا نمایندگان این طرح‌ها بتوانند ابعاد فعالیت خود را تشریح کنند. برای ما اهمیت دارد که روایت میراث آب صرفاً از زبان کارشناسان و مدیران بیان نشود؛ زیرا صاحبان اصلی این دانش، مردمانی هستند که آن را آموخته، آزموده و در زندگی روزمره استمرار بخشیده‌اند.

او با اشاره به نقش میرآبان، کشاورزان، استادکاران، سازندگان و نگهدارندگان برکه‌ها و حافظان شیوه‌های سنتی تقسیم آب گفت: این افراد تنها موضوع مطالعه پژوهشگران نیستند، بلکه صاحبان دانش و کنشگران اصلی این میراث‌اند. میراث زنده را نمی‌توان تنها برای مردم پاسداری کرد؛ باید با مردم و به مشارکت خود آنان پاس داشت.

ثبت میراث، آغاز شناخت است نه پایان پاسداری

مؤمنی در بخش دیگری از این گفت‌وگو، درباره فاصله میان ثبت آثار و پاسداری واقعی از میراث ناملموس اظهار کرد: ثبت میراث فرهنگی ناملموس اقدامی ارزشمند در مسیر شناسایی و افزایش آگاهی عمومی است، اما ثبت به‌تنهایی تضمین‌کننده تداوم حیات یک عنصر میراثی نیست.

او ادامه داد: ممکن است یک دانش یا مهارت در فهرستی ملی یا جهانی شناخته شود، اما حاملان آن با کاهش فرصت‌های انتقال، مشکلات معیشتی یا از میان رفتن بستر اجتماعی و محیطی اجرای آن مواجه باشند. ازاین‌رو، معیار موفقیت در پاسداری را نمی‌توان تنها در تعداد پرونده‌های ثبت‌شده جست‌وجو کرد.

مدیرکل مرکز منطقه‌ای تهران با طرح این پرسش که آیا حاملان میراث همچنان امکان انتقال دانش خود را دارند و آیا نسل جوان برای آموختن آن انگیزه و فرصت دارد، گفت: باید بررسی کنیم که آیا جامعه محلی در تصمیم‌گیری مشارکت می‌کند و شرایط استمرار آن دانش در زندگی روزمره فراهم است یا خیر.

او افزود: در موضوع آب، این پرسش‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند. اگر آب‌انباری مرمت شود، اما دانش ساخت و نگهداری آن انتقال نیابد، بخش مهمی از میراث از دست خواهد رفت. اگر نظام تقسیم آب مستندسازی شود، اما تجربه و دانش حاملان آن نادیده گرفته شود، تنها تصویری تاریخی از یک نظام زنده باقی می‌ماند. ثبت، آغاز شناخت است؛ پاسداری، تعهد به استمرار حیات میراث است.

آینده آب، از حافظه آب می‌گذرد

مؤمنی پیام محوری بزرگداشت امسال را در عبارت «آینده آب، از حافظه آب می‌گذرد» خلاصه کرد و گفت: مقصود این نیست که راه‌حل بحران‌های پیچیده امروز را صرفاً در گذشته جست‌وجو کنیم، بلکه باید بدانیم جوامع انسانی در طول تاریخ، گنجینه‌ای از دانش سازگاری با محیط، بهره‌برداری مسئولانه از منابع و مدیریت مشارکتی پدید آورده‌اند. این دانش‌ها می‌توانند در کنار علم و فناوری معاصر، بخشی از ظرفیت پاسخ‌گویی به چالش‌های کنونی باشند.

او انتقال بین‌نسلی را فراتر از آموزش یک مهارت قدیمی دانست و افزود: انتقال میراث، انتقال نوعی نگرش به زندگی، مسئولیت در برابر طبیعت و احترام به حقوق دیگران است. هنگامی که نسل جوان با دانش میرآبی، شیوه ذخیره آب باران یا قواعد سنتی حقابه آشنا می‌شود، تنها درباره یک فناوری تاریخی نمی‌آموزد، بلکه با مفاهیمی همچون عدالت، مشارکت، اندازه‌نگه‌داشتن و مسئولیت در برابر آیندگان نیز مواجه می‌شود.

جایزه میراث زنده و آب، تجلیل از دانایی جمعی

مدیرکل مرکز منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی درباره ماهیت جایزه امسال نیز تأکید کرد: یکی از بخش‌های اصلی برنامه، اهدای جایزه «میراث زنده و آب» به سه تجربه برگزیده از استان‌های سمنان، هرمزگان و فارس است. البته این جایزه در چارچوب برنامه تخصصی مرکز منطقه‌ای تهران و با رویکردهای کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو طراحی شده و نباید آن را با جوایز رسمی اعطایی خود یونسکو یکسان دانست.

او هدف از این تقدیر را جلب توجه عمومی به نقش جوامع محلی، صاحبان دانش، خیرین و فعالانی دانست که با مسئولیت‌پذیری و مشارکت خود زمینه استمرار میراث آب را فراهم کرده‌اند و افزود: گاه یک اقدام محلی، اگر به‌درستی شناخته و تحلیل شود، می‌تواند الهام‌بخش برنامه‌هایی در مقیاس ملی و حتی منطقه‌ای باشد. ازاین‌رو، این جایزه را تجلیل از دانایی جمعی و مسئولیت اجتماعی در قبال میراث زنده می‌دانیم.

مؤمنی در پایان، درباره دستاوردهای مورد انتظار این رویداد گفت: انتظار ما آن است که دستاورد این آیین فراتر از انتشار اخبار مراسم و اهدای جوایز باشد. معرفی مستند سه تجربه برگزیده، بازتاب ابعاد دانشی، اجتماعی و کاربردی آن‌ها، توسعه مستندسازی تخصصی، گفت‌وگو با نهادهای مرتبط و بررسی امکان تبادل تجربه میان جوامع و کشورهای منطقه از جمله اهداف ماست.

او تأکید کرد: علاقه‌مندیم ظرفیت همکاری‌های علمی و اجرایی در حوزه دانش بومی آب، به‌ویژه در ارتباط با تاب‌آوری اقلیمی، توسعه پایدار و نیازهای جوامع محلی، بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. موفقیت این رویداد را تنها با شمار اخبار منتشرشده نمی‌سنجیم؛ مهم است که آیا توانسته‌ایم مسئله میراث زنده و آب را به موضوعی برای گفت‌وگوی عمومی، پژوهش تخصصی و توجه سیاست‌گذاران تبدیل کنیم یا خیر.

مؤمنی خاطرنشان کرد: آرمان ما این است که تجربه‌های ارزشمند جوامع محلی، از حاشیه روایت‌های تاریخی به متن اندیشه و تصمیم‌سازی برای آینده سرزمین راه یابند. ما میراث را تنها برای آن پاس نمی‌داریم که گذشته را به یاد آوریم؛ آن را پاس می‌داریم تا آینده را آگاهانه‌تر بسازیم.

ف ۱۱۰