دعوتی از اساتید و پژوهشگران علوم انسانی و اجتماعی: 

جعبه‌ابزار تحلیل خود را از مردم دریغ نکنید!

 

دکتر رستم روان‌بخش/ لار، عضو هیئت علمی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی:

 

خطاب به اعضای محترم هیئت علمی دانشگاه‌ها، پژوهشگران و متخصصان علوم انسانی و اجتماعی

 

حضور پررنگ شما در عرصه عمومی، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی و تلاش برای تحلیل و تبیین پدیده‌های پیچیده برای توده مردم، اتفاقی مبارک و سرمایه‌ای ارزشمند برای جامعه است. با این حال، به عنوان یک مخاطب و دغدغه‌مند فضای فکری جامعه، تقاضایی از شما دارم که به گمانم می‌تواند اثرگذاری نوشته‌هایتان را صدچندان کند: لطفاً همان‌گونه که در مقالات علمی خود به «روش‌شناسی» پایبندید، در یادداشت‌های عمومی نیز روش تحلیل خود را (البته به زبان ساده) برای مردم شفاف کنید.

وقتی شما مقاله‌ای برای یک مجله علمی‌پژوهشی می‌نویسید، بخش مهمی از کارتان به توضیح این امر اختصاص دارد که داده‌ها و اخبار را چگونه و با چه معیاری گزینش کرده‌اید، از چه چارچوب نظری و تئوریکی بهره برده‌اید و «سطح تحلیل» شما (خرد، میانی یا کلان) چیست. اما متأسفانه این بخش حیاتی غالباً هنگام نوشتن برای مخاطب عام حذف می‌شود و تنها «نتیجه تحلیل» به دست او می‌رسد.

حذف روش‌شناسی و چارچوب نظری از یادداشت‌های عمومی دو آسیب جدی به همراه دارد:

 

نخست؛ محروم کردن مخاطب از یادگیری «هنر ماهیگیری»

زمانی که شما تنها نتیجه‌گیری و تحلیل نهایی خود را در اختیار مخاطب می‌گذارید، در واقع به او یک «ماهی» داده‌اید. مخاطب ممکن است هزاران یادداشت تحلیلی از شما و همکارانتان بخواند، اما چون فرآیند رسیدن به آن تحلیل را ندیده است، «قوه تحلیلگر» درون خودش پرورش نمی‌یابد. توضیحِ به زبانِ ساده‌ی اینکه «چرا این داده‌ها را انتخاب کردم» و «با چه ابزار مفهومی به آن‌ها نگاه کردم»، به خواننده یاد می‌دهد که چگونه در مواجهه با رویدادهای بعدی، خودش دست به استنتاجِ منطقی بزند.

 

دوم؛ مخدوش شدن مرز میان «متخصص» و «شبه‌تحلیل‌گر»

در آشفته‌بازارِ رسانه‌ایِ امروز، افراد غیرمتخصصِ بسیاری‌اند که با اعتمادبه‌نفس بالا، مجموعه‌ای از گزاره‌های بی‌ربط را به هم می‌دوزند و نتایجی عجیب و گاه نادرست می‌گیرند. وقتی یک استاد دانشگاه یادداشتی می‌نویسد که در آن اثری از تبیینِ روش‌شناختی نیست، مخاطبِ عام ابزاری برای تشخیص تفاوتِ میان یادداشتِ این متخصص با سیاه‌مشق‌هایِ یک شبه‌تحلیل‌گر ندارد؛ چرا که در ظاهر، هر دو نفر صرفاً ادعاهایی را مطرح کرده‌اند. اما اگر شما نشان دهید که تحلیلتان بر چه پایه علمی، کدام نظریه و چه سطح تحلیلی استوار است، عیارِ کار علمی مشخص می‌شود و تفاوتِ «تبیینِ روشمند» با «بافتنِ خیالات» عیان می‌گردد.

 

پیشنهاد:

درخواست من این نیست که یادداشت‌های عمومی را با اصطلاحات سنگین و پیچیده دانشگاهی پر کنید؛ بلکه تقاضا دارم «منطقِ تحلیل» خود را به زبانی همه‌فهم ترجمه کنید. اگر در یادداشت‌هایتان مشخص کنید که از دریچه کدام نظریه به موضوع می‌نگرید، اخبار را با چه فیلتری الک کرده‌اید و در چه سطحی (مثلاً رفتار فردی، نهادهای اجتماعی یا ساختارهای کلان) موضوع را بررسی می‌کنید، اتفاق بزرگی در جامعه رخ خواهد داد.

با استمرار این رویه توسط شما متخصصان، «ذائقه فکری» مخاطبان به مرور زمان تغییر کرده و ارتقا می‌یابد. جامعه‌ای که به خواندنِ تحلیل‌هایِ روشمند و مستدل عادت کند، دیگر هر یادداشتِ بی‌سروتهی را نمی‌پذیرد، قوه نقادی‌اش بیدار می‌شود و در برابر کسانی که می‌خواهند با سفسطه و تقطیعِ داده‌ها، افکار عمومی را به هر سمتی که می‌خواهند بکشانند، مصونیت پیدا می‌کند.

شما بیش از هرکسی می‌دانید که رسالت علوم انسانی و اجتماعی، تنها توصیف جهان نیست، بلکه توانمندسازی انسان‌ها برای درک آن است. لطفاً ابزارهای این درک را به جامعه هدیه دهید.

به امید پیروزی ایران عزیز!

ف ۱۱۰