یکشنبه ۰۱ مهر ۱۳۹۷ ساعت ۲:۴۹ق.ظ
::آخرین مطلب 4 ساعت پیش | افراد آنلاین: 1

قیصریه لار، قدیمی ترین سازه زنده تجاری جهان

میلاد لارستان: براي بسياری از مردمان ساكن در كهن بوم لارستان، آشنایی تاريخی با اين ساختمان فاخر و ارزنده باستانی لارستان و آگاهی از قدمت و تاريخ بناي آن  بسيار…

میلاد لارستان: براي بسياری از مردمان ساكن در كهن بوم لارستان، آشنایی تاريخی با اين ساختمان فاخر و ارزنده باستانی لارستان و آگاهی از قدمت و تاريخ بناي آن  بسيار ضروري مي نمايد، خاصه اينكه موجب تعجب است كه چگونه يك بناي عظيم و يك سازه بسيار پيچيده به لحاظ معماري در تحولات اقليمي و مخاطرات ناشي از حوادث از جمله زلزله هاي سهمگين، خود را حفظ كرده است.

لارستان در طول تاريخ از دو عارضه مهم رنج مي برده است. اول خشكسالي و دوم زمين لرزه هاي پياپي، اما عشق مردم اين سامان به آب و خاك و موقعيت استراتژيك و منحصر به فرد لارستان در مسير راههاي تجاري از جمله راه ادويه و راه ابريشم دريایي از هند و چين به هرمز و سپس به لار و سرزمين پارس حيات و تمدن اين سرزمين را پايدار ساخته است.

با نگاهي به تاريخ محلي و سفرنامه ها دغدغه خشكسالي و كمبود آب و نيز مخاطرات زلزله هميشه مشهود بوده كه در لابلاي منابع و اسناد محلي اين خطرات هميشه مورد توجه بوده است. به جز خشكسالي هاي مستمر،  زلزله سال ١٠١ هـ. ق و زلزله سالهاي ١٤٠٠ ميلادي مطابق با حدود ٧٨٠ هـ. ق  و نيز ١٥٩٣ ميلادي مطابق با ٩٧٣ هـ. ق و همچنين زلزله سال ١٠٠١  و ١٠٠٣ و ١٠٠٧ هـ. ق و نيز در سال ١٨٨٠ ميلادي مطابق با. ١٢٥٥ هـ. ق و همچنين  ١٩٦٠ميلادي برابر با ١٣٣٩ كه در سالهاي فوق از قدرت بيشتري برخوردار بوده اند  را مي توان ياد كرد. با اين مخاطرات عظيم باز هم مجموعه بازار توانسته است استحكام خود را حفظ و موجبات رونق اين شهر را فراهم سازد.

نام قيصريه برگرفته از چيست؟            

اگر به ريشه واژه توجه شود در حقيقت قيصريه معرب شده «كي سريه» پارسي است. كي،  لقب همه پادشاهان كياني بوده و در پارسي كهن به مفهوم عادل است و در اوستا و گاتها «كي» به معني شاه و امير است مانند كيقباد. كيكاووس با همين شكل اين واژه در محدوده تمدنهاي غربي در روم به شكل پارسي نوشته و خوانش دارد يعني كي سر kaiser ، و در برگردان به فارسي ما مجدد شكل عربي آن يعني قيصر را تلفظ مي كنيم مانند قيصر  والرين و قيصر  اورليانوس.

با اين توصيف اصل كلمه قيصريه همانا «كي سريه» پارسي مي باشد و اين دو جزو قابل تفكيك به كي. پادشاه و يا عدل و نيز «سريه» به معني سرا و جايگاه. كه به دليل فاخر بودن اين بنا آن را جايگاه عدل و يا سراي پادشاه نامگذاري كرده اند و اين مطلب با لقب و اشتهار شهر  لار در قرن هشتم و نهم و دهم كه لار را «دارالامان» و «دارالمعدله» و حتي بنام «بلد طيبه» لار ذكر كرده اند همخواني دارد. چه بسا اين سازه در ابتدا، كاربري ديگري مثل قصر و يا يك كاربرد آئيني نيز داشته است.

مبادلات تجاري در بازار قيصريه:      

از منابع و اسناد تاريخي چنين مستفاد مي شود كه لار به عنوان مركز مهم مال التجاره عمده سرزمين ساحلي درياي پارس قلمداد مي شده و از مهمترين راههاي تجاري و اماكن اقتصادي  بين راهي برخوردار  بوده است.

ضرب سكه نقره خالص لاري و تعداد بسيار زياد كاروانسرا و نيز محل توليد برخي كالاها مثل ابريشم. کمان بسيار مرغوب لاري، بزار كه در صنعت دارو مصرف داشته، باروت در صنعت نظامي و نيز موميائي داروئي همچنين  پرورش اسب و صادرات آن به هندوستان و اروپا دلايل رونق تجاري بازار قيصريه و نشانه اي از قدرت تجاري تاجران بر و بحر لارستاني بوده است.

رديابي بناي قيصريه در منابع و اسناد تاريخي                                       

با مراجعه به تواريخ مكتوب محلي از جمله كنز التواريخ و منتخب التواريخ و نيز دره التواريخ لارستان مي توان اطلاعات اوليه اين بناي عظيم را ملاحظه نمود. گرچه اين نكته مهم را بايستي يادآوري كرد كه هر سه مجلد تاريخهاي فوق محتملا تاريخ هاي شنيداري بوده كه بعدها مكتوب شده و سندي در تاييد مطالب عنواني آن راجع به قيصريه و از جمله اسناد معتبر مستقل ديگري وجود ندارد اما ذكر همان مطالب مكتوب شده چندين قرن قبل كه منشاء شنيداري داشته نيز خالي از لطف نيست؛ كما اينكه بر ما مسلم است كه پلان معماري قيصريه مطابق با پلان معماري گنبدي ساساني از جمله كاخ اردشير بابكان در شهر گور و كاخ ساساني سروستان و آتشكده چهار قاپي قصر شيرين مي باشد.

به هر حال در منتخب التواريخ لارستان آمده است: از آثار و بناي خير ايرج شاه جلال الدين قيصريه لار است كه تماما به سنگ تراش و آهن كاش كار كرده اند و اين قيصريه چهارده زرع شاهي عرض و چهارده زرع شاهي طول و ارتفاع آن ۳۸ زرع است.

از اين منبع محلي مي توانيم نتيجه بگيريم كه بناي اوليه بازار كه مي تواند همين بازار يا سازه كهن تري قبل از اين باشد محتملا در قرن اول بوده باشد چرا كه ايرج شاه پادشاه ميلادي ايراهستان و جتستان در سال هشتاد و يك امارت داشته و در ادامه آورده اند كه: اگر چه در سال ۱۰۱ هجري بازار و دكاكين به واسطه زلزله خراب شد ولي قيصريه به جهت استحكامش به جاي خود ماند (آسيبي نديد).

بازار قيصريه در سفرنامه هاي تاريخي:

با مراجعه به سفرنامه هاي متعدد مي توان بطور موجز و بسيار خلاصه آنچه را كه سياحان و سفرا و دانشمندان مختلف و در مسير حركت و ديدار از شهر لار و بازار قيصريه مكتوب كرده اند به شرح زير ارائه داد :

اول بار ابن بطوطه سياح مراكشي در سال ١٣٣٧ ميلادي برابر با ٧٣٨ قمري. يعني حدود ۷۰۰ سال قبل و بدون ذكر نام از وضعيت اين بازار در رحله خود توصيفاتي مبني بر نيكويي اين بازار دارد و سپس ژورفا باربارو در سال ١٤٧٤ برابر با ٨٧٩ قمري. يعني كمتر از ٦٥٠ سال قبل آن را مركز مال التجاره ناميده همچنين مايكل ممره سياح و تاجر ونيزي در سال ١٥٤٧ ميلادي برابر با ٩٤٧ هـ. ق توضيح مي دهد: مغازه هاي بازار با كالاي تجاري انباشته شده بود و هيچ لزومي به نگهباني از آنها نبود زيرا به گفته شاه، لار نمونه كامل عدالت است و نيز جان نيوبري در سال ١٥٨١ برابر با ٩٨٩ قمري. يعني حدود ٤٤٩ سال قبل به آن اشاره دارد  اما نيكولا دوارتاربلو در سال ١٦٠٦ برابر با ١٠١٦ قمري و حدود سه سال پس از سقوط سلسله اميران ميلادي لار توسط شاه عباس توصيفات كاملتري از بازار قيصريه دارد. او مي نويسد: من در شهر بازاري ديدم كه هم به خاطر ميوه هايش و هم به خاطر پارچه ها و همه چيزهاي مورد نياز انسان، يكي از بهترين بازارهایي بود كه من در پارس ديده بودم. اين بازار در مجموع به شكل صليبي است و در پاي گنبد چشمه اي با چند فواره ديده مي شود كه آب آن به درون حوض گردي مي ريزد، آنگاه داخل كانالهاي زير زميني جاري مي شود و باغهاي اطراف را آبياري مي كند.

همچنين دن دو سيلوا فيگوئيرا در سال ١٦١٤ برابر با ١٠٢٣ هـ. ق آورده است: بازار از خارج يك مكعب كامل است. ديوارهاي بسيار بلند دارد كه از سنگ تراش بسيار سخت و بسيار سفيد ساخته شده در هر پهلوي ساختمان داراي دري بزرگ است. اين درها به كوچه بازارهاي بسيار زيبایي باز مي شوند. ديوارهاي بازار چنان صاف و هموارند و چنان با مهارت صيقلي شده اند كه در درخشندگي به مرمر طعنه ميزنند. كف بنا با سنگهاي مربع شكل بسيار صيقلي از همان جنس كه كل بنا با آن ساخته شده است فرش گرديده است و در يك كلام ساختمان اين بازار به قدري مجلل است كه مي تواند رونق بخش زيباترين شهرهاي جهان باشد.

پيترو دلاواله اهل ايتاليا در سال ١٦٢١ ميلادي برابر باز ١٠٢١ هـ. ق در سفرنامه اش يادآوري مي كند بازاري باشكوه و با كالاي فراوان كه اگر در اروپا بود جزو بهترين ساختمانهاي اروپایي محسوب مي شد و نيز سر توماس هربرت در سال ١٦٢٨ ميلادي و برابر با ١٠٣٨ هـ. ق مي نويسد: بازار باشكوهي است و نزديك اين بازار سكه هاي مشهوري از جنس نقره خالص ضرب مي شود (اين سكه به پول اروپایي ١٠ پنس ارزش دارد).

بايد يادآور شد تاقبل از صفويه بازار قيصريه  لار مشتمل بر محدوده گنبد قيصريه و غلام گردشي پيرامون با چهار درب بزرگ ورودي بود كه به شكل مكعب مستطيل ديده مي شد و فاقد چهار راسته بود. راسته ها به تدريج در اواخر صفويه و نيز از زمان حكومت نصير خان اول (افشاريه و زنديه) تكميل شد.

نتيجه گيري:      

بازار قيصريه شايد قديمي ترين سازه زنده و فعال تجاري ايران و جهان باشد. قدر مسلم لار قديم از آنچنان ظرفيت مدنيت و شهر نشيني و تجارت برخوردار بوده كه اين سازه فاخر و زيبا را در خود جاي داده و به نظر مي رسد با افول لارستان طي سده هاي اخير اين بناي فاخر نيز به فراموشي سپرده شده در حالتي كه قيصريه مادر بازارهاي گنبدي و سرپوشيده ايران است و بازار قيصريه اصفهان با الگو برداري از بازار قيصريه لار در ميدان نقش جهان احداث گرديد و بازار وكيل نيز با الهام از بازار لار در شيراز ساخته شد.  بازار زرگران بخارا در كشور ازبكستان نیز كپي از بازار لار است. اين غفلت بوجود آمده در حفاظت و بازشناسي اين سازه منحصر به فرد معماري، زيبنده مردمان فرهيخته و هوشمند لارستان نیست.

اميد آنكه اين مقاله بتواند موجبي براي اهتمام اهالي ميراث و فرهنگ در شناسایي و ثبت جهاني اين اثر ارزنده فراهم آورد.

منابع:

١- تاريخ مفصل لارستان. جلد اول وثوقي- عابدي راد- رحماني- تقوي. نشر همسايه ١٣٨٦.

۲- منتخب التواريخ لارستان اشكناني ١١٧٥ هـ. ق.                            

٣-تاريخ كامل ايران سرجان ملكم. ترجمه  ميزا ابوالقاسم حيرت نشر افسون ١٣٨٠.

۴-سفرنامه كمپفر  نشر خوارزمي ١٣٦٠.                         

۵-جاده ابريشم دريائي. رالف كاوستر ترجمه دكتر محمد باقر وثوقي ١٣٩٢.

۶-Thomas herbert  travel in persia. 1627 ——london—۱۹۲۸

۷-The travels of monsieur de Thevernot in to the levant london 1686.

۸-Un voyageur portugais perse au debut du Xviie siecle Nicolau de rebelo  Lisbonne 1972

نگارنده: منوچهر عابدي راد
نوشته شده در تاریخ:دوشنبه ۲۹ مرداد ۱۳۹۷ ساعت ۱۱:۳۳ب.ظ

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان پارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.

2 Responses to “قیصریه لار، قدیمی ترین سازه زنده تجاری جهان”

  1. ناشناس گفت:

    اصلاح و اضافه بفرمایید. … بازار هرات و همچنین بازار قیصریه اصفهان نیز بدستور شاه عباس صفوی از روی الگوی بازار لار ساخته شد.

  2. مورخ فارس گفت:

    متن فوق از نویسنده ی محترم جناب آقای مهندس عابدی راد، دارای اشکالات علمی محتوایی می باشد که در ادامه برخی از آنها را شرح می دهیم:
    نویسنده از یک طرف به منتخب التواریخ لارستان –تالیف اشکنانی لاری – استناد کرده است و با تکیه بر گفته های این منبع در خصوص بازار، عنوان مقاله خود را «قدیمی ترین سازه زنده تجاری جهان» برگزیده است، اما از طرف دیگر ایشان خود منتخب التواریخ را نفی می کند و می نویسد: « سندي در تاييد مطالب عنواني آن راجع به قيصريه و از جمله اسناد معتبر مستقل ديگري وجود ندارد »!
    بنابراین اساسا این ادعای نویسنده ی محترم مبنی بر اینکه این سازه «قدیمی ترین بازار جهان» هست فاقد بنیان علمیست.
    نویسنده ی مقاله فوق، در خصوص كنز التواريخ و منتخب التواريخ و نيز دره التواريخ لارستان می نویسد که این سه مجلد «محتملا تاريخ هاي شنيداري بوده كه بعدها مكتوب شده» است، اما باید گفت که نویسندگان این کتب خود نیز چنین ادعایی نداشته اند!
    بررسی ها نشان می دهد که منبع مورد استفاده ی نویسنده ی منتخب التواریخ، دست نوشته های ادیبی و دانش دوستی به نام «شیخ علی ستاری» به نام «دره التواریخ» (تالیف: ۱۳۱۰ شمسی) بوده که اکنون نسخه خطی آن در دست می باشد. ستاری هیچ منبع یا ماخذی برای نوشته های افسانه ای خود ذکر نکرده است و باید آنها را پرداخته ی خود او دانست. از ستاری دیوان شعری با محتوای تاریخی (بنام دریای انقلاب) نیز بر جای مانده که در فصل دهم کتاب تاریخ مفصل لارستان آورده شده است و نشان از ذوق هنری و دانش تاریخی او دارد. مقایسه ی دو نسخه ی خطی «منتخب التواریخ» و «دره التواریخ» که به فاصله ی سه سال از یکدیگر و هر دو در شهر لار نوشته شده اند نشان می دهد که اشکنانی، مطالبی در خصوص زادگاه خود (اشکنان) به نوشته های ستاری افزوده و نام نسخه جدید را منتخب التواریخ نهاده است. مطالب افزوده شده محتملا حاصل شنیده های اشکنانی بوده و او منبع برخی روایت های خود را با عبارت «منصف گوید» آغاز کرده است. اما مطالب اصلی تماما از ستاری است که گفته شد منبعی نیز برای نوشته های خود – چه شنیداری و چه غیر شنیداری – ذکر نکرده است.
    به نظر می رسد صاحب کتاب دره التواریخ و صاحب کتاب منتخب التواریخ لارستان، از اولین افرادی بوده اند که در اوایل قرن حاضر (چهارده شمسی) پی به عدم ذکر نام شهر لار در متون کهن تاریخی برده اند و جهت جبران این موضوع، با تعصب خاصی به نگارش تاریخ روی آورده اند و هر کدام نسخه ای از خود – ناچارا بدون ذکر منبع و ماخذی مشخص برای گفته هایشان – به یادگار نهاده اند.
    این نسخ امروزه عامل مناسبی شده که برخی نویسندگان بومی هر جا تاریخ در مورد مطلبی سکوت کرده و نظر قطعی نداده است، دست مدد را بسوی این نسخه ها دراز کنند.
    مورد دوم اینکه سابقه اطلاق نام «قیصریه» به این بازار به دوران قاجار می رسد نه قبل از آن ، و تا آنجا که اسناد نشان میدهد این سازه پیش از آن «قیصریه» نامیده نمی شده است، اما نویسنده مقاله با توجیح و تفسیر نام قیصریه و تشریح آن، در نهایت با تکیه بر این نام، می نویسد: «چه بسا اين سازه در ابتدا، كاربري ديگري مثل قصر و يا يك كاربرد آئيني نيز داشته است» !

    مورد دیگر، نویسنده در ادامه پلان بازار را با کاخ اردشیر بابکان، و کاخ سروستان و آتشکده چهار قاپی قصر شیرین مطابق دانسته است و تلاش دارد تنه ی بازار را به تنه ی بناهای پیش از اسلام بزند و به نوعی القا گر باستانی بودن بازار در ذهن مخاطب گردد! اساسا باید گفت که این نتیجه گیری قیاسی نادرست است چرا که هر سازه ای را می توان با معماری یک ساختمان در دنیا مقایسه کرد بهرحال!
    مورد دیگر: نویسنده محترم به گفته های ابن بطوطه در رحله اشاره کرده است. ابن بطوطه در رحله دقیقا می نویسد: « لار شهریست بزرگ، دارای چشمه سارهای متعدد و آب فراوان و باغ ها و بازار های نیکو»
    جدای از عجیب بودن توصیفات ابن بطوطه مبنی بر وضعیت اقلیمی لار، اما این سیاح هیچ توصیفی و هیچ نامی از هیچ بازاری در لار نبرده است بلکه صرفا نوشته است «بازارهای نیکو». اساسا توصیف بازارهای شهرها، یکی از موارد ثابت محتوای همه ی سفرنامه هاست. اما نویسنده ی مقاله ی فوق، توصیف ابن بطوطه را مشخصا به بازار قیصریه فعلی ارتباط داده است و بدین شیوه موجودیت این بازار در زمان ابن بطوطه را تداعی نموده است.
    لازم به ذکر است که محمد تقی مصطفوی در کتاب اقلیم پارس این بازار را از ساخته های شاه عباس کبیر می داند.

نظر سنجی

به نظر شما مهمترین موضوع در راستای توسعه اقتصادی اجتماعی منطقه گدام می باشد؟

Loading ... Loading ...
آخرین اخبار پربازدیدترین