کاروانسرای کشکویه؛ بازخوانی یک منزلگاه تاریخی در مسیر لار-داراب

کاروانسرای کشکویه؛ بازخوانی یک منزلگاه تاریخی در مسیر لار-داراب

دکتر رسول احمدلو: در شمال‌غربی روستای بریز و در پهنه‌ای که در میان اهالی به «صحرای بالا» شهرت دارد، مجموعه‌ای تاریخی قرار گرفته که تاکنون کمتر مورد مطالعه و پژوهش قرار گرفته است. این مجموعه که در مسیر ارتباطی بریز به حاجی‌آباد واقع شده، تنها شامل یک بنای منفرد نیست، بلکه مجموعه‌ای از عناصر مرتبط با نظام زندگی و سفر در دوره‌های گذشته را دربرمی‌گیرد؛ از جمله کاروانسرا، آب‌انبار، چاه دست‌ساز، جوی آب ساخته‌شده به دست انسان، استخر بزرگ، حوزه و امامزاده کشکویه و آثار دیگری که نشان‌دهنده اهمیت این مکان در گذشته است.

قرار گرفتن این مجموعه در مسیر تاریخی ارتباطی لارستان، اهمیت آن را دوچندان می‌کند؛ زیرا لارستان در دوره صفویه یکی از گذرگاه‌های مهم میان مرکز ایران و بنادر خلیج فارس بود و راه‌های آن محل عبور کاروان‌های تجاری، مسافران، مأموران حکومتی و بازرگانانی بود که میان شیراز، لار و بندرعباس  و مناطق دیگری همچون داراب و سیرجان رفت‌وآمد داشتند.

یکی از مهم‌ترین منابع تاریخی برای شناخت مسیر لار به داراب، سفرنامه انگلبرت کمپفر (Engelbert Kaempfer)، سیاح آلمانی قرن هفدهم میلادی است. کمپفر که در سال ۱۶۸۳ میلادی وارد ایران شد، پس از اقامت در شهرهای مختلف، در سال ۱۶۸۵ میلادی از اصفهان به سوی بندرعباس حرکت کرد و مسیر سنتی شیراز ـ لار ـ بندرعباس را پیمود. گزارش‌های او درباره راه‌ها، منزلگاه‌ها، وضعیت اقتصادی و اجتماعی ایران عصر صفوی از ارزش فراوانی برخوردار است.

کمپفر در شرح سفر خود در روز نوزدهم دسامبر، هنگامی که حدود هشت فرسنگ با لار فاصله داشت، از عبور خود از منطقه‌ای با نام «دهکویه» یاد می‌کند. او اشاره می‌کند که در نزدیکی این محل، راه به دو مسیر تقسیم می‌شده؛ یکی به سوی داراب و دیگری به سمت لار ادامه می‌یافته است. سپس از حرکت در مسیری باریک به سوی جنوب‌غربی سخن می‌گوید که به کاروانسرایی منتهی می‌شده است.

به نوشته او، این کاروانسرا توسط بازرگانی به نام «آقا جمال» ساخته شده بود و در کنار آن، چاهی بسیار عمیق به دستور حاکم لار در دل کوه حفر شده بود که حدود ۱۴۰ متر عمق داشت؛ هرچند آب آن شور و غیرقابل آشامیدن بود.

تطبیق این گزارش تاریخی با ویژگی‌های مجموعه کشکویه، نکات قابل تأملی را پیش روی پژوهشگران قرار می‌دهد. وجود یک کاروانسرا، چاه دست‌ساز عمیق، تأسیسات مرتبط با ذخیره و انتقال آب و قرار گرفتن بنا در مسیر تاریخی بریز ـ حاجی‌آباد، این احتمال را مطرح می‌کند که کاروانسرای مورد اشاره کمپفر همان مجموعه کشکویه باشد. البته اثبات قطعی این فرضیه نیازمند مطالعات دقیق باستان‌شناسی، بررسی مسیرهای تاریخی و مقایسه داده‌های معماری است.

بررسی اولیه معماری بنا نیز این ارتباط را تقویت می‌کند. پلان کاروانسرا تقریباً مربع‌شکل است و بر اساس الگوی رایج کاروانسراهای دوره صفوی، دارای حیاط مرکزی و فضاهای پیرامونی است. حجره‌ها در امتداد اضلاع بنا قرار گرفته‌اند و در چهار گوشه، فضاهایی بزرگ‌تر دیده می‌شود که احتمالاً برای استقرار افراد مهم‌تر، انبار کالا یا نگهداری چهارپایان مورد استفاده قرار می‌گرفته است. ورودی اصلی بنا نیز احتمالاً در ضلع جنوبی قرار داشته و پس از عبور از یک فضای واسط، به حیاط مرکزی راه می‌یافته است؛ الگویی که در بسیاری از کاروانسراهای صفوی مشاهده می‌شود.

ضخامت دیوارهای پیرامونی نیز نشان‌دهنده توجه به استحکام و امنیت بناست؛ زیرا کاروانسراهای مسیرهای طولانی، علاوه بر نقش اقامتی، وظیفه حفاظت از جان و مال کاروانیان را نیز بر عهده داشتند. وجود عناصر مکمل همچون آب‌انبار، چاه، جوی آب و استخر بزرگ در کنار کاروانسرا، نشان می‌دهد که کشکویه یک مجموعه خدماتی کامل برای مسافران و کاروان‌ها بوده است.

ف ۱۱۰